BİLGİSAYAR KULLANANLARDA
BOYUN  VE  KOL HASTALIKLARI  VE BEL AĞRISI
 

Prof. Dr. Emel Özcan

Bilgisayar Kullanımının Çalışana ve İşe Etkileri
Son 20 yılda iş yaşamında bilgisayar kullanımının hızla artması, verimliliği artırırken ciddi olabilen sağlık sorunlarını da beraberinde getirdi. Boyun, kollar ve belde ağrı ve hareket kısıtlanması ile seyreden Mesleki Kas İskelet Hastalıkları (MKİH) ekran başında çalışanların en yaygın ve ciddi sağlık sorunudur. Bilgisayar kullanımı sırasında tekrarlamalı hareketlere,  boyun, el bilekleri, eller ve belin  kötü pozisyonda  tutulmasına ve iş istasyonunun yetersiz ergonomik koşullarına bağlı olarak gelişir. İş dışındaki aktiviteler de oluşumlarında rol oynayabilir. Kas iskelet hastalıkları yol açtığı sakatlıklar sonucunda iş verimliliğini ve  iş memnuniyetini azaltarak,  yüksek tedavi harcamaları,  tazminat ödemeleri ve  iş  günü kaybına neden olarak çalışanı, iş vereni ve ekonomiyi olumsuz etkiler.

Dünya Sağlık Örgütü ve ABD’ nde Çalışma Bakanlığı ve iş ile ilgili devlet kurumları, yoğun bilgisayar kullanımının Mesleki  Kas İskelet Hastalıklarına neden olduğunu ve bu hastalıklarının sıklığının ve maliyetinin 1980’den beri dramatik olarak arttığını  bildirmektedir. Bilgisayar kullananlarda kas iskelet hastalıkları ve sakatlıklarından  korunmak ergonomi eğitimiyle büyük ölçüde mümkündür. ABD, Kanada gibi gelişmiş ülkelerde ve Avrupa Birliği ülkelerinde yasal ve parasal baskılar nedeniyle ergonomi eğitimi  gittikçe yaygınlaşarak uygulanmaktadır.

Ülkemizde MKİH ve ergonomi konusunda çalışmaların yetersiz olduğundan, bugün gizlenmiş olan bu sorun, çalışanların bilinçlenmesi ve yeni iş yasasının uygulanmasıyla yakın gelecekte hastalığa bağlı erken emeklilik ve sigorta tazminat iddiaları ile gündeme gelecektir.

Bilgisayar kullananlarda gözlerde ağrı, yanma, batma ve görme bozukluğu gibi yakınmalarla seyreden göz rahatsızlıkları, yorgunluk, halsizlik ve  baş ağrısı gibi yakınmalar ve bazı ruhsal sorunlar da sıklıkla görülmektedir.

 

   

Sıklığı
Bilgisayar kullananların yarısından fazlası kas iskelet hastalığı ile ilgili yakınmalar bildirmektedir. Bir araştırmada haftada 15 saatten  fazla bilgisayar kullanan ve işe başlarken hiçbir  sorunu olmayanların yarısından fazlasında, çalışma yaşamlarının ilk 12 ayı içinde kas iskelet  hastalıklarının ortaya çıktığı belirlenmiştir.

İstanbul Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Ana bilim dalında yürüttüğümüz bir araştırmamızda bir devlet kurumunda çalışan, 104 bilgisayar kullanıcısının % 90’ında boyun , kollar ve bel ile ilgili rahatsızlıklar olduğunu saptadık. 

Bilgisayar Kullananlarda En Sık Görülen Mesleki Kas İskelet  Hastalıkları
• Boyunda kas zorlanması, (gergin boyun sendromu)
• El bileğinde sinir sıkışması (karpal tünel sendromu)
• Başparmak ve el bileğinde tendon iltihaplanması
• Omuz ve dirsekte  tendon iltihaplanması.

     

 

   

Belirtileri
• Ağrı
• Kollarda ve parmaklarda uyuşma, karıncalanma, güçsüzlük
• Hareket güçlüğü
• Baş ağrısı
• Yorgunluk ve halsizlik
• Aile ve iş yeri fonksiyonlarında bozulma 

Risk Etkenleri
MKİH’nın oluşumunda iş yerindeki fiziksel ve psikososyal  etkenler önemli rol oynar.  dışındaki etkenlerde oluşuma katılır.

Fiziksel Risk Etkenleri
  
• Tekrarlamalı ve zorlamalı  klavye ve mouse kullanımı
• El bileği ve elin, dirsekler, omuzlar ve boyunun kötü pozisyonlarda kullanımı
• Kötü pozisyonda oturma
• Uzun süreli aynı pozisyonda çalışma

 

   

Ergonomik Risk Etkenleri
• İş istasyonunda, oturma yerinin, masanın,  ekranın, klavyenin ve mouse’ un  yüksekliğinin ve kullanımının  çalışana uygun olmaması
• Aydınlatma, sıcaklık, nem gibi  çevresel  etkenlerin yetersizliği

Psikososyal Etkenler
• İş memnuniyetsizliği
• İş üzerindeki kontrolünün olmaması
• Ağır iş yükü, sorumluluğu
• Yetersiz iş arkadaşı ve amir desteği
• Monoton iş

Kişisel Risk Etkenleri
• Yaşın ilerlemesi
• Kadın olma
• Kondisyon yetersizliği
• Sigara içimi

 

   

Tedavi
MKİH’nin belirtileri tanınır ve geç kalınmadan doktora başvurulursa, tedavide başarı şansı artar. Tedavi geciktikçe zorlaşır.

Tedavi için ilaç, fizik tedavi ve cihaz kullanımı gibi yöntemlerle ağrı azaltılır. Korunma ve ergonomi eğitimi ve ergonomik iyileştirmeler ve işe başlamadan önce ve çalışma sırasında  uygulanabilen kasları güçlendiren, gevşemeyi sağlayan ve  göz yorgunluğunu azaltan  egzersizler  tedavinin esasıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurmalı ?
Ağrı ve diğer yakınmalar birkaç günde istirahat ile iyileşmiyorsa, tekrarlıyorsa ve elde uyuşma, güçsüzlük varsa doktora başvurulmalıdır.

Ne Zaman Ameliyat ?
Boyun fıtığı ve Karpal Tünel Sendromunda kolda ve elde uyuşma ve güçsüzlük varsa ve ilerliyorsa ve idrar ve dışkılama alışkanlıklarında değişiklik varsa ameliyat gerekebilir.

 

   

Korunma ve  Ergonomi
İşletmelerde gereksiz masraf gibi görünen ergonomi için yapılan harcamalar, hastalıkların sıklık ve maliyetinde azalma, verimlilikte ve kazançta artış ile artı değer olarak geri dönmektedir.

Bilgisayar kullananlarda ergonomi eğitimi ve ergonomik iyileştirmeleri kapsayan ergonomi programlarının uygulanmasının, boyun ve  kol hastalıkları ve bel ağrılarının sıklık ve maliyetini azalttığı ve yatırımın geri dönüşünü hızlandırdığı  gösterilmiştir.

Ergonomi eğitimi ve sadece sandalye değişikliğini  kapsayan  maliyeti 1000 ABD Doları olan bir ergonomi programının uygulanması ile bir yıl sonunda 25 000 ABD Doları tasarruf  sağlamıştır.

İstanbul Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Anabilim Dalında yürüttüğümüz uluslar arası bir dergide yayınlanan çalışmamızda, bir devlet kurumunda bilgisayar kullananlara 2 ay süreyle iş yerinde uygulanan, hastalık hakkında bilgilendirme, vücudu doğru kullanma ve egzersizleri kapsayan  korunma ve ergonomi eğitiminin ağrıyı, sakatlığı ve depresyonu azaltmada  etkin olduğu saptanmıştır.

 

   

Korunma ve Ergonomi Eğitimi Kapsamı
• Hastalıklar ve risk etkenleri
• Bilgisayar kullanımı sırasında  boyun, el ve el bileklerinin doğru  pozisyonlarda tutma

   

 

• Düzgün oturma, durma
• Ergonomik iyileştirmeler
• Günlük yaşamda vücudu doğru kullanma
• İş yerinde de uygulanabilen egzersizler
• Sağlıklı yaşam biçimini geliştirmek  ve  fiziksel aktivite

 

   

Ülkemizde Yasal Durum
Ülkemizde çalışanlarda çeşitli MKİH meslek hastalığı olarak kabul edilmektedir. Meslek hastalığı işin niteliği veya şartları gereği tekrarlanan bir nedenle bedensel veya ruhsal yönden geçici veya sürekli olarak hastalanma veya sakatlanma hali olarak tanımlanmaktadır.

10 Haziran 2003’te yürürlüğe giren  4857 Sayılı İş Yasası iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili önemli değişiklikler yapılmıştır. Yönetmeliklerde ilk kez ergonomiden bahsedilmektedir. Yasanın uygulanabilmesi için çıkarılan aşağıdaki yönetmeliklerde işveren, çalışanın sağlığını ve güvenliğini korumak amacıyla  kas iskelet risklerinin belirlenmesi ve  önlenmesi için, ergonomi  eğitimi ve ergonomik iyileştirmeleri  yapma ve  her türlü önlemi alma konusunda yükümlü kılınmıştır. İşçilerde eğitime katılmak  ve iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.

Başlıca Yönetmelikler:
• Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik)
• Elle Taşıma İşleri yönetmeliği 
• İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği
• Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik
• İş Ekipmanlarında Güvenlik Yönetmeliği
• Titreşim Yönetmeliği

 

   

‘Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’ e göre, işveren, ekranlı araçlarla çalışanların öncelikle kas iskelet ve göz sağlığı ve güvenliğini korumakla yükümlüdür. Eğitim ve  bilgilendirme  tüm çalışanlara ve işe  yeni girenlere başlamadan önce verilecek , peryodik olarak  ve/veya çalışma  koşullarında önemli bir değişiklik olduğunda tekrarlanacak  ve yeni çalışma ortamları bu yönetmelik hükümlerine uygun olarak kurulacaktır. İşverenler, söz konusu kanuni sorumlulukları yerine getirmek ve çalışma ortamlarını yönetmelik hükümlerine uygun hale getirmek için, yönetmeliğin yayınlandığı 23 Aralık 2003 tarihinden itibaren 2 yıl süreye sahiptirler. Fakat maalesef uygulamayla ilgili detaylı bilgi ve yaptırım bugüne kadar oluşturulmamıştır.

Sonuç
Bilgisayar kullananlarda yaygın olarak görülen, fiziksel ve psikososyal fonksiyonları kısıtlayarak sakat bırakabilen, çalışanı ve ekonomiyi olumsuz etkileyen  boyun ve  kol hastalıkları  ve bel ağrısından  korunmak  büyük ölçüde mümkündür.

‘Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’ gereğince, işveren çalışma merkezlerinde  çalışanların eğitiminden ve bilgilendirilmesinden  ve ergonomik iyileştirmelerin  yapılmasından sorumludur.

 

Prof. Dr. Emel Özcan | Ergonomi Seminerler | Ergonomi Hakkında Öğrenmek İstedikleriniz | Çalışanlarda Bel ve Boyun Ağrıları | Kas İskelet Hastalıkları ve Ergonomi Birimi | Ergonominin Hukuki Boyutu | İç ve Dış Basında Ergonomi | Sıkça Sorulan Sorular | Haberler


<Webpaketi bir Idea Management Center projesidir.>